Ortodonti Türkçe Terimleri — STS Diş İçin Detaylı Sözlük 2026

Ortodonti, dişlerin + çene ilişkilerinin düzensizliklerini (malokluzyon) önleyen ve tedavi eden alandır. STS Diş'in 80 klinik sorusunun yaklaşık 10'u ortodontiden gelir. Angle sınıflandırması + sefalometrik analiz + aparey tipleri sınav için temel başlıklardır.

1. Malokluzyon Sınıflandırması (Angle)

Edward Angle'ın 1899 sınıflandırması hala temel referans:

• Class I: Normal molar ilişkisi (üst 1. molar mezyobukkal tüberkülü, alt 1. moların mezyobukkal fissürüne oturur) — dişsel düzensizlik olabilir (çapraşıklık, diastema)
• Class II: Üst molar alt molara göre mezyalde — iki alt sınıf:
  • Division 1: Üst anterior dişler labialde eğik (proklive) + increased overjet
  • Division 2: Üst santral dişler linguale eğik (retrüziv) + derin kapanış
• Class III: Üst molar alt molara göre distalde — alt çene öne (prognatik) veya üst çene geri
• Subdivision: Asimetrik — bir tarafta Class II/III, diğer tarafta Class I

2. Dental Anomaliler

3. İskeletsel Anomaliler

• Maksiller prognatizm: maxillary prognathism — üst çene öne (Class II iskeletsel)
• Maksiller retrognatizm: maxillary retrognathism — üst çene geri
• Mandibular prognatizm: mandibular prognathism — alt çene öne (Class III)
• Mandibular retrognatizm: mandibular retrognathism — alt çene geri
• Hiperdivergent yüz: hyperdivergent / long face — yüksek yüz yüksekliği, açık kapanış eğilimi
• Hipodivergent yüz: hypodivergent / short face — kısa yüz, derin kapanış eğilimi
• Asimetri: facial asymmetry — sağ-sol farklılığı

4. Sefalometrik Analiz

Lateral sefalometrik radyografide temel referans noktaları ve açılar:

Anatomik Noktalar

• Sella (S): sella turcica merkezi
• Nasion (N): frontonazal sütür
• Orbitale (Or): orbita alt sınırı
• Porion (Po): external auditory meatus üst sınırı
• A noktası (Subspinale): üst çene alveolar kemiğin en geri noktası
• B noktası (Supramentale): alt çene alveolar kemiğin en geri noktası
• Pogonion (Pog): çene ucu en öne noktası
• Menton (Me): çene en alt noktası
• Gonion (Go): mandibular köşe
• Gnathion (Gn): Pog + Me arası orta

Referans Düzlemler

• SN düzlemi: Sella-Nasion — kafa tabanı referans
• Frankfort horizontal (FH): Porion-Orbitale — yatay referans
• Palatinal düzlem: ANS-PNS — sert damak
• Mandibular düzlem (MP): Go-Gn veya Go-Me
• Okluzal düzlem: üst + alt molar kapanış noktalarından geçen düzlem

Açılar ve Ölçümler

• SNA açısı: üst çene sagittal pozisyonu (normal 82 ± 2°)
• SNB açısı: alt çene sagittal pozisyonu (normal 80 ± 2°)
• ANB açısı: üst-alt çene ilişkisi (normal 2 ± 2°) — Class tanısı
  • ANB > 4° → Class II iskeletsel
  • ANB < 0° → Class III iskeletsel
• SN-MP (FMA): kafa tabanı ile mandibular düzlem açısı — dikey yön (normal 32°)
• Y aksı: SN ile S-Gn arası açı
• U1-SN: üst keser eğimi (normal ~103°)
• L1-MP (IMPA): alt keser eğimi (normal ~90°)
• Interincisal açı: üst-alt keser arasındaki açı (normal ~135°)

5. Ortodontik Apareyler

Sabit Apareyler

• Braket: bracket — dişe yapıştırılan tutucu
  • Metal braket (en yaygın)
  • Seramik braket (estetik)
  • Lingual braket (dişin iç yüzünde — gizli)
  • Self-ligating braket (Damon sistemi) — elastik lastik gerekmez
• Ark teli: archwire
  • NiTi (Nickel-Titanium) — ilk tedavi aşamaları (esnek)
  • Paslanmaz çelik (stainless steel) — son aşamalar (sert)
  • Beta-titanium (TMA) — orta kuvvet
• Ligatür: ligature — braket + teli bağlayan elastik veya tel
• Band: molar band — molar dişleri çevreleyen metal halka
• Tube: molar tube — molarda ark telinin geçtiği tüp
• Slot: braket yuvası (0.018 inch / 0.022 inch)

Şeffaf Plak (Aligner)

• Şeffaf plak: clear aligner / invisible orthodontics
• Invisalign: en bilinen marka
• Attachment: plak tutuculuğu için dişe yapıştırılan kompozit çıkıntı
• IPR (interproksimal redüksiyon): interproximal reduction — hafif yer açma

Hareketli Apareyler

• Hareketli aparey: removable appliance — akrilik plak + teller
• Adams kroşesi: Adams clasp — molar retansiyonu
• Labial ark: labial arch — ön dişlerde kontrol
• Vida: expansion screw — ark genişletme
• Aktif eleman: yaylı / vidalı — diş hareket kuvveti

Fonksiyonel Apareyler

• Activator: activator (Andresen)
• Bionator: bionator
• Twin block: twin block — Class II büyüme yönlendirmesi
• Frankel: Frankel aparey — yumuşak doku denge teorisi
• Headgear: headgear — extraoral güç (üst molar distalizasyon / büyüme kontrolü)
• Face mask / reverse headgear: üst çene öne çekme (Class III erken tedavi)
• Chin cup: alt çene büyüme kontrol

Geçici İskelet Dayanakları (TAD)

• Mini-vida (TAD): temporary anchorage device — mini-implant
• Mini-plak: mini-plate — daha büyük kuvvetler için
• Hedef: mutlak dayanak sağlama — istenmeyen diş hareketi önleme

6. Tedavi Prensipleri

• Leveling: düzleştirme — arkın düz hale getirilmesi (ilk aşama)
• Aligning: hizalama — dişlerin ark boyunca sıralanması
• Space closure: boşluk kapatma
• Torque: tork — diş kökünü hareket ettiren kuvvet
• Tip: eğim — diş kronunu hareket ettiren
• Bodily hareket: bodily movement — kök + kron birlikte hareket
• İntrüzyon: intrusion — dişi alveole gömme
• Ekstrüzyon: extrusion — dişi alveolden çıkarma
• Rotasyon: rotation — eksen etrafında döndürme
• Mezyalizasyon / distalizasyon: mesialization / distalization — sagittal yönde hareket

7. Erken / Faz Tedavileri

• İnterseptif ortodonti: interceptive orthodontics — karışık dişlenmede gelişmekte olan anomaliye müdahale
• Faz 1 tedavi: phase 1 treatment — karışık dişlenmede (8-10 yaş) iskeletsel sorunlar
• Faz 2 tedavi: phase 2 — tüm daimi dişler sürdükten sonra (12-14 yaş) sabit aparey
• Yer tutucu: space maintainer — erken kaybedilen süt dişi yerini koruma
• Seri çekim: serial extraction — ağır çapraşıklıkta planlı süt/daimi diş çekimleri

8. Pekiştirme (Retention)

• Retansiyon: retention — aparey çıkarıldıktan sonra sabitleme fazı
• Hawley pekiştirici: Hawley retainer — hareketli akrilik
• Şeffaf pekiştirici (Essix): Essix / clear retainer
• Sabit pekiştirici: fixed / bonded retainer — anterior dişlerde lingual tel
• Nüks (relapse): relapse — tedavi sonrası dişlerin eski pozisyonlarına dönme eğilimi

9. Ortognatik Cerrahi

• Ortognatik cerrahi: orthognathic surgery — iskeletsel anomalilerin cerrahi tedavisi (büyüme tamamlandıktan sonra)
• Le Fort I osteotomi: üst çene horizontal osteotomisi
• Le Fort II / III: orta yüz ve kraniyofasiyal
• Bilateral sagittal split osteotomi (BSSO): mandibular sagittal split — en yaygın alt çene
• Genioplasti: genioplasty — çene ucu şekillendirme

10. Klinik Vaka Örneği

Doğru cevap: C — İskeletsel Class II (ANB 8°), üst çene prognatik, mandibular büyüme devam ediyor = büyüme döneminde headgear ile üst çene distal/vertikal yönlendirme uygun. Ortognatik cerrahi büyüme tamamlandıktan sonra değerlendirilir.

11. Yurt Dışı Mezunu Özel Notlar

• Angle sınıflandırması evrensel — Türkçe karşılığı yok, orijinal kullanılır
• Sefalometrik noktalar Latince: Sella, Nasion, Pogonion aynı
• Teknoloji trendi: Türkiye'de son yıllarda Invisalign + aligner ortodonti hızla büyüdü
• Braket markaları: 3M Unitek, Ormco, American Orthodontics Türkiye'de yaygın — Avrupa'daki markalarla benzer
• DUS uzmanlık: Ortodonti DUS'ta en yüksek taban puanlı yan dallardan biri — yurt dışı mezunu için çekici uzmanlaşma yolu

12. İlgili Kaynaklar

• Türkçe Diş Terminolojisi Rehberi
• Periodontoloji Türkçe Terimleri
• Endodonti Türkçe Terimleri
• STS Diş Koçluk
• DUS Koçluk — Ortodonti uzmanlık yolu