Son Güncelleme: Nisan 2026 | Mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (yürürlük: 1 Ekim 2011) — eski 1086 HUMK yerine.
Medeni Usul Hukuku, hukuk davalarının nasıl yürütüleceğini düzenleyen usul hukuku dalıdır. 6100 sayılı HMK (2011), 1927 tarihli 1086 sayılı HUMK'un yerini alarak medeni yargılama sürecini modernleştirdi. Alman ZPO (Zivilprozessordnung) geleneğiyle paralel. Common Law mezunları için en zor alandır — civil procedure Amerikan/İngiliz sistematiğinden tamamen farklı. STS Hukuk'ta 10 soru ağırlık.
HMK Sistematiği
- Genel Hükümler (m. 1-113) — Yargı yolu, görev, yetki, hakim, taraflar
- Yazılı Yargılama Usulü (m. 114-183) — Olağan dava yolu
- Basit Yargılama Usulü (m. 316-322) — Hızlı + basit davalar
- Yazılı Yargılama — Ön İnceleme ve Tahkikat — Sürecin kalbi
- İspat Hukuku (m. 187-297) — Deliller + ispat yükü
- Kanun Yolları (m. 341-381) — İstinaf + temyiz
- Geçici Hukuki Koruma (m. 389-411) — İhtiyati tedbir, delil tespiti
- Tahkim (m. 407-444)
1. Dava Türleri (m. 105-113)
- Eda davası — borçlunun belirli bir şeyi yapmaya mahkûm edilmesi
- Tespit davası — hukuki durumun tespiti
- İnşai dava — hukuki durumda değişiklik yaratır (örn. boşanma)
2. Görev ve Yetki
Görev
- Asliye Hukuk Mahkemesi — genel görevli (kural)
- Sulh Hukuk Mahkemesi — küçük + özel davalar (ticari kira, miras ortak, kira sözleşmesi uyarlama)
- Aile Mahkemesi — aile davaları (boşanma, velayet)
- Ticaret Mahkemesi — ticari davalar (tacirler arası)
- İş Mahkemesi — iş uyuşmazlıkları
- Tüketici Mahkemesi — tüketici davaları
- İcra Hukuk Mahkemesi — icra uyuşmazlıkları
Yetki
- Genel yetki — davalının ikametgâhı
- Özel yetki: sözleşme yeri, mal yeri, haksız fiil yeri, miras yeri
- Yetki sözleşmesi — kanunla sınırlı
3. Dava Açma
Dilekçe
- Yazılı olarak (HMK m. 119)
- Taraflar + konu + hukuki sebep + delil listesi + talep sonucu
- Harç ödemesi (peşin harç)
Dava Değeri
- Davanın niteliği + tutarı
- Harç + vekalet ücreti hesaplanması
4. Yargılama Aşamaları (HMK 6100 Reformu)
Aşama 1: Ön İnceleme (m. 137-142)
HMK 6100'ün en önemli yeniliklerinden biri. Dava dilekçesi + cevap dilekçesi sonrası yapılır:
- Dava şartları + ilk itirazlar incelenir (görevsizlik, yetkisizlik, derdestlik)
- Uyuşmazlık konuları tespit edilir
- Deliller + tanıklar belirlenir
- Sulh denemesi
- Ön inceleme duruşması zorunlu (taraflar hazır bulunur)
Aşama 2: Tahkikat (m. 143-186)
- Delil toplama + tanık dinleme + bilirkişi
- Hakim re'sen delillere ulaşabilir (sınırlı)
- İspat yükü dağılımı
Aşama 3: Sözlü Yargılama + Karar
- Tarafların son beyanları
- Hakim kararı verir
- Karar gerekçeli yazılır
5. İspat Hukuku (m. 187-297)
İspat Yükü
- Genel kural: İddia eden ispatlar (HMK m. 190)
- İspat yükünün yer değiştirmesi (karineler, kanun hükümleri)
Deliller
- Kesin delil: senet + yemin + ikrar
- Takdiri delil: tanık + bilirkişi + keşif + resmi + özel belge
Senetle İspat Zorunluluğu (m. 200-207)
- Belirli parasal sınırdan büyük (2024: 25.900 ₺) hukuki işlemler senetle ispat edilmeli
- Senede karşı tanıkla ispat yasağı
- İstisnalar: senet düzenlenmesinin imkansızlığı, yakın akrabalar
Tanık
- Davetle celp, yemin + ifade
- Tanıklıktan çekinme hakları (akrabalar, meslek sırrı)
- Yalan tanıklık TCK kapsamında
Bilirkişi
- Özel teknik bilgi gerektiren konular
- Hakim bilirkişi raporuna uymak zorunda değil — takdir yetkisi
6. Kanun Yolları
İstinaf (m. 341-360)
- Bölge Adliye Mahkemesi (BAM)
- Dilekçe: kararın tebliğinden 2 hafta
- Hem maddi hem hukuki inceleme
- BAM yeni karar verebilir
Temyiz (m. 361-381)
- Yargıtay Hukuk Daireleri
- Dilekçe: kararın tebliğinden 2 hafta
- Sadece hukuki inceleme (kanunun yanlış uygulanması)
- Bozma → yeniden yargılama; onama → kesinleşme
Yargılamanın Yenilenmesi (m. 374-381)
- Sahte delil, yalan tanıklık, hakim suç
- 5 yıllık zamanaşımı
AYM Bireysel Başvurusu (Anayasa m. 148/3)
- Tüm iç yollar tükenmişse
- 30 gün süre
- Hak ihlali iddiası
7. Geçici Hukuki Koruma
İhtiyati Tedbir (m. 389-399)
- Dava süresince mal varlığının korunması
- Teminat şartı (genelde)
- Karara itiraz + kaldırma davası
İhtiyati Haciz (İİK kapsamında)
- Para alacaklarında hakimin geçici haciz kararı
Delil Tespiti (m. 400-406)
- İleride yok olabilecek delillerin korunması
8. Tahkim (m. 407-444)
- Ticari uyuşmazlıklar için alternatif
- Tarafların iradesi + tahkim sözleşmesi
- Tek veya üç hakem
- İstinaf + temyiz yolu kapalı (sadece iptal davası)
Common Law Mezunu İçin Özel Dikkat
HMK Common Law mezunlarının STS Hukuk'ta en zorlandığı alandır. ABD Federal Rules of Civil Procedure ve İngiliz CPR ile Türk HMK tamamen farklı mantıkta. Özellikle:
- ABD'de discovery (belge değişimi) geniş; Türkiye'de sınırlı
- ABD'de summary judgment; Türkiye'de ön inceleme farklı
- ABD'de jüri; Türkiye'de tek hakim + profesyonel yargıç
- ABD'de pre-trial motion; Türkiye'de dilekçe + delil sunumu sistemi
- Türkçe akademik usul dili yoğun — senet + ikrar + karine kavramları sıfırdan
Alman ZPO Paraleli
- Zivilprozessordnung yapısı benzer
- Ön inceleme (güte Verhandlung) paraleli
- Beweisaufnahme (tahkikat) benzer
- Berufung (istinaf) + Revision (temyiz) paralel
Önerilen Kaynaklar
- Baki Kuru — Hukuk Muhakemeleri Usulü (klasik, 6 cilt)
- Ramazan Arslan / Ejder Yılmaz / Sema Taşpınar Ayvaz — Medeni Usul Hukuku
- Hakan Pekcanıtez — Medeni Usul Hukuku Cilt I-III
- mevzuat.gov.tr — HMK güncel metin
İlgili yazılar: Medeni Hukuk Rehberi | İdari Yargı
⚠️ Önemli: Medeni Usul'da süreler kesin + bağlayıcıdır. Süre kaçırma = hak kaybı. Pratik davalarda yetkili avukatla çalışın.
⚖️ Disclaimer
Bu içerik hukuki sınav hazırlığı amaçlı bilgilendirme rehberidir; hukuki tavsiye, dava stratejisi veya yasal görüş niteliği taşımaz. Kesin bilgi için yetkili hukuk müşaviri ile görüşülmelidir. STS Hukuk, YÖK (Anadolu Üniversitesi aracılığıyla) tarafından düzenlenir; güncel bilgi için YÖK Diploma Denklik Portalı'nı (denklik.yok.gov.tr) doğrulayın.
