AGS EB Konusu: EB+TMES Hub
Tek Cümlede
Albert Bandura'ya göre öğrenme başkalarını gözlemleyerek + model alarak gerçekleşir; öz-yetkin (self-efficacy) bireyin görev başarma inancı, motivasyonun temel belirleyicisidir.
Bandura Kim?
Albert Bandura (1925-2021) Kanadalı-Amerikalı psikolog. 20. yüzyılın en çok atıf alan psikologu. Sosyal öğrenme kuramı (Social Learning Theory) + sosyal bilişsel kuram (Social Cognitive Theory) + öz-yetkinlik teorisinin kurucusu.
Bobo Bebek Deneyi (1961)
Bandura'nın klasik deneyi: Çocuklar yetişkinlerin bir oyuncak bebeğe (Bobo) saldırgan davranış sergilemesini izledi. Sonra çocuklar aynı oyuncakla bırakıldığında aynı saldırgan davranışları taklit ettiler. Saldırganlığın gözlem yoluyla öğrenilebileceğini kanıtladı.
Sosyal Öğrenme Süreci 4 Aşama
- Dikkat (Attention): Modele dikkat etme — model çekici, etkili olmalı
- Hatırda Tutma (Retention): Gözlemleneni zihinde tutma — sembolik kodlama, tekrar
- Yeniden Üretme (Reproduction): Gözlemlenen davranışı fiziksel olarak yapabilme — motor beceri
- Motivasyon: Davranışı sergileme isteği — ödül beklentisi, içsel motivasyon
Dolaylı Pekiştirme + Dolaylı Ceza
- Dolaylı pekiştirme (Vicarious Reinforcement): Modelin ödüllendirilmesini gören gözlemci o davranışı taklit eder
- Dolaylı ceza (Vicarious Punishment): Modelin cezalandırılmasını gören gözlemci o davranışı azaltır
- Sınıfta: Öğretmen iyi davranışı öven öğrenciyi diğerleri taklit eder
Karşılıklı Belirleyicilik (Reciprocal Determinism)
Bandura'ya göre üç faktör birbirini etkiler:
- Birey (kişilik, inanç, biliş)
- Davranış (eylem)
- Çevre (sosyal bağlam, model)
Üçü çift yönlü birbirini şekillendirir.
Öz-Yetkin (Self-Efficacy)
Bireyin "belirli bir görevi başarabileceğine olan inancı". Bandura'ya göre öz-yetkin motivasyon, ısrar, başarının temel belirleyicisidir.
Öz-Yetkin Kaynakları (4 Kaynak)
- Doğrudan deneyim (en güçlü): Geçmişteki başarılar
- Dolaylı deneyim: Benzer modellerin başarısı ("O yapabildiyse ben de yapabilirim")
- Sözel ikna: Diğerlerinin "yapabilirsin" demesi
- Fizyolojik durum: Stres/heyecan düzeyinin yorumlanması
Öğretmenlik Uygulaması
- Model ol: Öğretmenin kendisi en güçlü modeldir — saygılı, sabırlı, öğrenmeye açık davranışlar
- Akran modelleme: Yetenekli öğrenciyi sunum/çözüm modeli olarak kullan
- Küçük başarıları pekiştir: Doğrudan deneyim — öz-yetkin yükseltme
- Olumlu sözel geribildirim: "Sen bunu yapabilirsin" — sözel ikna
- Stres yönetimi: Sınav öncesi gevşeme teknikleri — fizyolojik durum yorumlaması
- Dolaylı ceza dikkatli: Bir öğrenciyi sınıfta cezalandırmak diğerlerini de etkiler — utançlı pekiştirme yapma
Davranışçılarla Farkı
| Boyut | Davranışçılar (Pavlov, Skinner) | Bandura |
|---|---|---|
| Öğrenme nasıl? | Doğrudan deneyim + pekiştirme | Gözlem + modelleme |
| Bilişin rolü | Yok / az | Merkezi (inanç, beklenti) |
| Birey-çevre | Çevre belirler | Karşılıklı belirleyicilik |
Tipik AGS Sorusu
Örnek: Bir öğretmenin matematik problemini çözmek için "şunu deneyebilirim" diyebilen ve takıldığında pes etmeyen öğrencileri yetiştirmesi en çok Bandura'nın hangi kavramıyla ilişkilidir?
Cevap: Öz-yetkin (self-efficacy) — bireyin görev başarabileceğine olan inancı.
Sıkça Sorulan Sorular
Sosyal öğrenme kuramı ne anlatır?
Bireylerin gözlemleyerek + model alarak öğrendiği görüşü. Bandura'nın Bobo Bebek deneyiyle kanıtladığı yaklaşım.
Öz-yetkin (self-efficacy) nedir?
Bireyin belirli bir görevi başarabileceğine olan inancı. Motivasyonun temel belirleyicisi. 4 kaynak: doğrudan deneyim, dolaylı deneyim, sözel ikna, fizyolojik durum.
Dolaylı pekiştirme nedir?
Modelin ödüllendirilmesini gözlemleyen bireyin o davranışı taklit etme eğilimi. Sınıfta öğretmenin bir öğrenciyi öven sözleri diğerlerini de motive eder.
Bandura davranışçı mıdır?
Hayır — sosyal-bilişsel kuram. Davranışçılığa biliş + sosyal etken ekleyerek katkı yapmıştır.
Karşılıklı belirleyicilik nedir?
Birey + davranış + çevrenin çift yönlü birbirini şekillendirmesi. Çevre bireyi etkiler, birey çevreyi şekillendirir.