Bilirkişi, arabulucu ve hakem; hukuk uyuşmazlıklarının çözümünde farklı roller üstlenen kişilerdir. Üçü de tek başına bir lisans bölümü değildir: önce hukuk, mühendislik, mali müşavirlik ya da sağlık gibi bir mesleğe girilir, deneyim kazanılır, ardından sicile kayıt ya da seçim yoluyla bu görevler alınır. Bilirkişilik ve arabuluculuk için beş yıllık kıdem arandığından bu yol çoğunlukla meslekte deneyim kazanıldıktan sonra açılır.
Kısa cevap: Bilirkişi olmak için uzmanlık alanında en az beş yıl fiilen çalışmış olmak, bilirkişilik temel eğitimini tamamlamak ve başvuruyla bilirkişilik bölge kurulunun sicil ve listesine kaydedilmek gerekir (6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu). Arabulucu olmak için hukuk fakültesi mezunu olmak, mesleğinde en az beş yıllık kıdem kazanmak, arabuluculuk eğitimini tamamlamak ve Adalet Bakanlığı'nın yazılı sınavını geçmek gerekir (6325 sayılı Kanun). Hakemlik sicile bağlı değildir; hakemi taraflar ya da seçtikleri tahkim kurumu belirler.
Bilirkişi, arabulucu ve hakem nedir, ne iş yapar?
Üç görev sık karıştırılır; oysa rolleri ve yetkileri farklıdır:
| Görev | Ne yapar | Karar verir mi? |
|---|---|---|
| Bilirkişi | Çözümü uzmanlık, özel veya teknik bilgi gerektiren konuda mahkemeye görüş ve rapor sunar | Hayır; raporu hâkim diğer delillerle birlikte değerlendirir |
| Arabulucu | Tarafların birbirini anlamasını ve çözümü kendilerinin üretmesini sağlar; gerektiğinde çözüm önerir | Hayır; çözüm tarafların anlaşmasıyla doğar |
| Hakem | Tahkim anlaşmasına dayanarak uyuşmazlığı yargılar ve karara bağlar | Evet; hakem ya da hakem kurulu karar verir |
Bilirkişi raporunda hukuki nitelendirme yapamaz; genel bilgi veya hâkimin hukuki bilgisiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz. Arabuluculuk esas olarak ihtiyaridir; arabulucu tarafsız ve bağımsız davranır, aksi kararlaştırılmadıkça gizliliğe uyar ve yalnızca hâkimin yapabileceği işlemleri yapamaz. Hakem ise bağımsız ve tarafsız olmalı, bu konuda şüphe doğurabilecek durumları görevi kabul etmeden önce açıklamalıdır. Kısacası biri rapor yazar, biri uzlaştırır, biri karar verir.
Hangi bölümler ve sınavlar?
Bu görevler için tek bir bölüm yoktur; yol, temel mesleğe göre belirlenir.
Lisans ve YKS: Arabuluculuk için hukuk fakültesi gerekir; hukuk fakültesi 4 yıl sürer ve YKS'de EA puan türüyle öğrenci alır. Bilirkişilik için ilgili meslek programları okunur: mühendislik, mimarlık ve tıp SAY, işletme ve iktisat gibi mali alanlara yakın programlar ise EA puan türüyle öğrenci alır. Taban puanı, başarı sırası ve kontenjan için YKS bölümler sayfasına bakın. Hukuk yolunu avukat olma rehberinde, bilirkişiliğin geçtiği adli bilimler alanını adli bilimler rehberinde görebilirsiniz.
Bilirkişi (6754 sayılı Kanun): Başlıca şartlar şunlardır:
- Kanunda sayılan suçlardan mahkûm olmamak ve terör örgütleriyle iltisaklı ya da irtibatlı olmamak
- Daha önce kendi isteği dışında sicilden çıkarılmamış olmak, disiplin yönünden meslekten ya da memuriyetten çıkarılmamış olmak ve başka bir bölge kurulunun listesine kayıtlı olmamak
- Bilirkişilik temel eğitimini tamamlamak
- Bilirkişilik yapacağı uzmanlık alanında en az beş yıl fiilen çalışmış olmak (Daire Başkanlığı bu süreyi alana göre artırabilir)
- Mesleği yapabilmek için aranan şartları taşımak ve uzmanlık alanını gösteren diploma, mesleki yeterlilik ya da uzmanlık belgesine sahip olmak
Başvuru, yerleşim yerinin ya da mesleki faaliyet yerinin bağlı olduğu bilirkişilik bölge kuruluna yapılır; kurul, şartları taşıyanlar arasından mesleki tecrübeyi ve eğitimleri dikkate alarak en liyakatli olanları seçer. Kayıt üç yıl için yapılır; süre dolmadan yenileme talep etmek gerekir. Temel eğitimi Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığı'nın izin verdiği kurumlar verir; Daire Başkanlığı bazı uzmanlar için eğitimden ya da listeye kaydolmaktan muafiyet usulü de belirleyebilir. Kanun metninde ayrı bir giriş sınavı yer almaz. Hukuk öğrenimi görmüş kişiler, hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlığı belgelemedikçe sicile kaydedilemez.
Arabulucu (6325 sayılı Kanun): Sicile kayıt için kanun şunları arar:
- Türk vatandaşı ve tam ehliyetli olmak
- Mesleğinde en az beş yıllık kıdeme sahip hukuk fakültesi mezunu olmak
- Kanunda sayılan suçlardan mahkûm olmamak ve terör örgütleriyle iltisaklı ya da irtibatlı olmamak
- Arabuluculuk eğitimini tamamlamak
- Adalet Bakanlığı'nın yazılı sınavında başarılı olmak (mesleğinde yirmi yıl kıdeme sahip olanlar sınavdan muaftır)
Arabuluculuk eğitimi hukuk fakültesinin tamamlanmasından sonra alınır; temel bilgileri, iletişim tekniklerini, müzakere ve uyuşmazlık çözüm yöntemlerini ve davranış psikolojisini kapsar. Eğitimi, Bakanlıktan izin alan hukuk fakülteleri, Türkiye Barolar Birliği ve Türkiye Adalet Akademisi verir. Kıdemin nasıl hesaplanacağı ile eğitimin süresi ve standartları yönetmelikte düzenlenir. Sicil, Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı'nca tutulur; kayıt tarihinden itibaren arabulucu faaliyete başlayabilir.
Hakem: Tahkimde hakemlik için kanunda bir sicil ya da sınav şartı yoktur. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) tahkim bölümüne ve milletlerarası tahkimde 4686 sayılı Kanun'a göre taraflar hakem sayısını (tek olmak kaydıyla) ve seçim usulünü serbestçe belirler. Taraflar aksini kararlaştırmadıkça yalnızca gerçek kişiler hakem seçilebilir ve HMK'ya göre hakem kurulunda en az birinin kendi alanında beş yıl ve daha fazla kıdeme sahip bir hukukçu olması gerekir. Hakemin taraflarca kararlaştırılan niteliklere sahip olmaması ya da tarafsızlığından şüphe edilmesi ret sebebidir. Uluslararası uyuşmazlıklarda çalışma dili çoğu zaman İngilizcedir.
Kamu ve özel sektörde çalışma alanları
| Alan | Nasıl girilir | Not |
|---|---|---|
| Adli ve idari yargıda bilirkişilik | Bilirkişilik bölge kurulunun sicili ve listesi | Yargı mercileri bölge kurulu listelerinden görevlendirir; listede ilgili uzman yoksa liste dışından da görevlendirme yapılabilir |
| Bilirkişilik yapan özel hukuk tüzel kişileri | Bölge kurulunun izni; bünyede çalışan kişilerde bilirkişilik şartları | Raporlarda bilirkişinin adı, soyadı ve imzası bulunur |
| Kanunla bilirkişilik görevi verilmiş kurumlar (örneğin Adli Tıp Kurumu) | Kurumun kendi mevzuatı ve ilanları | 6754 sayılı Kanun kapsamı dışındadır |
| Dava şartı arabuluculuk | Arabulucular sicili ve adalet komisyonu listeleri | Büro listeden arabulucu görevlendirir; taraflar listedeki bir arabulucuda anlaşırsa o görevlendirilir |
| İhtiyari arabuluculuk | Arabulucular sicili; tarafların seçimi | Taraflar arabulucuyu kendileri seçer |
| Kurumsal ve ad hoc tahkim (örneğin İstanbul Tahkim Merkezi) | Tarafların seçimi ya da seçtikleri kurumun kuralları | Taraflar hakem seçimini bir kuruma bırakabilir; anlaşamazlarsa mahkeme seçer |
| Uluslararası tahkim | Tarafların seçimi ya da kurumun kuralları | Çoğunlukla İngilizce; örnek kurumlar arasında ICC, LCIA ve SIAC vardır |
Arabuluculuk esas olarak ihtiyaridir; ancak bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. 6325 sayılı Kanun kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarını sayar; iş ve ticari davalar için de özel kanunlarda benzer düzenlemeler vardır. Bu durum arabulucuya iş akışı sağlayabilir ama gelir için bir güvence değildir; dosya sayısı büro listeleri, taraf tercihleri ve arabulucunun uzmanlığı gibi etkenlere bağlıdır.
Maaş neye göre değişir?
Bilirkişilik, arabuluculuk ve hakemlik birer kadro unvanı değil, görevlendirme ya da seçime dayanan işlerdir; bu yüzden aylık maaş yerine görev başına ücret söz konusudur ve bu rehberde tutar verilmez. Ücretin dayanakları şöyledir:
- Bilirkişi: Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığı, her yıl güncellenen bir Bilirkişilik Asgari Ücret Tarifesi belirler.
- Arabulucu: Ücret taraflarca kararlaştırılabilir; aksi kararlaştırılmadıkça faaliyetin sona erdiği tarihte yürürlükte olan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'ne göre belirlenir ve ücret ile masraf taraflarca eşit karşılanır.
- Hakem: Ücret, tarafların anlaşmasına ya da tahkim kurumunun kurallarına bağlıdır.
Bu görevleri yürütenlerin asıl mesleği ise ayrı bir gelir kaynağıdır. Örneğin kamu avukatı kadrosunun giriş neti yaklaşık 87.000 TL, mühendis kadrosunun yaklaşık 94.000 TL'dir (Temmuz 2026, bekâr, giriş; eş ve çocuk yardımı hariç). Görevlerden elde edilen gelirin düzeyini belirleyen başlıca etkenler şunlardır:
- Görevlendirilme ya da seçilme sıklığı
- Uzmanlık alanı ve uyuşmazlığın niteliği
- Deneyim, itibar ve tarafların tercihi
- Şehir ve çalışılan adliye ya da kurum
- Tahkimde kurumun kuralları ve uyuşmazlığın ölçeği
- Yabancı dil ve uluslararası deneyim
Adım adım yol haritası
- Temel mesleği seçin. Hukuk, mühendislik, mimarlık, mali müşavirlik ya da tıp gibi bir alanda lisansınızı tamamlayın.
- Deneyim kazanın. Bilirkişilik için uzmanlık alanınızda en az beş yıl fiilen çalışın; arabuluculuk için hukukçu olarak en az beş yıllık kıdem edinin.
- Hedef görevi seçin. Üç görevin eğitimi, başvurusu ve çalışma biçimi farklıdır; mesleğinize ve ilginize uyanı belirleyin.
- Eğitimi tamamlayın. Bilirkişilik temel eğitimini Daire Başkanlığı'nın izin verdiği kurumlardan, arabuluculuk eğitimini izinli hukuk fakültelerinden, Türkiye Barolar Birliği'nden ya da Türkiye Adalet Akademisi'nden alın.
- Başvurunuzu yapın. Bilirkişilik için bölge kuruluna, arabuluculuk için Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı'na başvurun; arabuluculukta yazılı sınavı geçin.
- Hakemlik için birikim oluşturun. Tahkim hukukunu ve kurum kurallarını öğrenin, yabancı dilinizi geliştirin, tahkim kurumlarının eğitim ve duyurularını izleyin.
- Etik kurallara uyun. Tarafsızlık, bağımsızlık ve gizlilik üç görevde de temeldir; çıkar çatışması varsa görevi kabul etmeyin ya da durumu açıklayın.
Sık Sorulan Sorular
Bilirkişi olmak için hangi şartlar aranır?
6754 sayılı Kanun'a göre uzmanlık alanında en az beş yıl fiilen çalışmış olmak, bilirkişilik temel eğitimini tamamlamak, mesleği yapmaya yetkili olmak ve uzmanlık alanını gösteren belgeye sahip olmak gerekir; ayrıca sabıka ve disiplin şartları vardır. Başvuru bölge kuruluna yapılır ve kayıt üç yıl için geçerlidir.
Arabulucu olmak için hangi şartlar aranır?
Türk vatandaşı olmak, hukuk fakültesi mezunu olup mesleğinde en az beş yıllık kıdem kazanmak, arabuluculuk eğitimini tamamlamak ve Bakanlığın yazılı sınavında başarılı olmak gerekir; mesleğinde yirmi yıl kıdeme sahip olanlar sınavdan muaftır. Sicil kaydı Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı'nca yapılır.
Hukuk mezunu olmayan biri arabulucu olabilir mi?
Hayır. 6325 sayılı Kanun, arabulucular siciline kayıt için hukuk fakültesi mezunu olmayı şart koşar. Mühendis, hekim ya da mali müşavir gibi meslek mensupları ise kendi alanlarında bilirkişi olabilir.
Hukukçu bilirkişi olabilir mi?
Yalnızca hukuk öğrenimi yeterli değildir; hukuk öğrenimi görmüş kişiler, hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlığa sahip olduklarını belgelemedikçe bilirkişi siciline kaydedilemez. Ayrıca bilirkişi raporunda hukuki nitelendirme yapamaz.
Hakem olmak için sicil ya da sınav gerekir mi?
Hayır; kanunda hakem için sicil ya da sınav şartı yoktur. Hakem, tarafların anlaşmasıyla ya da seçtikleri kurumun usulüyle belirlenir. Kanun, taraflar aksini kararlaştırmadıkça yalnızca gerçek kişilerin hakem seçilebileceğini söyler; kurumlar ayrıca kendi hakem listelerini ve ölçütlerini belirleyebilir.
Arabulucu reklam yapabilir mi, aynı davada avukatlık yapabilir mi?
Arabuluculara iş elde etmek için reklam sayılabilecek her türlü girişim yasaktır; tabela ve basılı kâğıtlarında arabulucu, avukat ve akademik unvanlar dışında sıfat kullanamazlar. Ayrıca arabulucu, görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili açılan davada daha sonra taraflardan birinin avukatı olamaz.
Bu görevler kadro ya da düzenli maaş sunar mı?
Bilirkişilik ve arabuluculuk kanunlarında bu görevler için kadro ya da düzenli maaş öngörülmemiştir; ücret görev başına, tarifeye ya da tarafların anlaşmasına göre belirlenir. Bu yüzden gelir tek bir rakamla ifade edilemez.
Bölüm ve sınav planınızı birlikte kurmak için koçluk sayfasına göz atabilirsiniz.
