Dozaj Formları Detay: Tablet, Kapsül, Enjektabl, Yarı-Katı Formüller ve EUS 2026

Katı Dozaj Formları

1. Tabletler

En yaygın oral dozaj formu. %80+ ilaç tablet veya kapsül.

Tablet Bileşenleri

• Etken Madde (API): Aktif farmasötik içerik
• Dolgu Madde (Diluent): Laktoz, mikrokristal selüloz (MCC), mannitol, kalsiyum fosfat
• Bağlayıcı (Binder): PVP, HPMC, nişasta, jelatin
• Parçalayıcı (Disintegrant): Croscarmellose sodium, sodium starch glycolate, crospovidone
• Kaydırıcı (Glidant): Kolloidal silikon dioksit (aerosil)
• Yağlayıcı (Lubricant): Magnezyum stearat (en yaygın), stearik asit
• Koruyucu Kaplama: HPMC, PVA, şeker (geleneksel)
• Renklendirici, Tatlandırıcı, Aroma: Opsiyonel

Tablet Üretim Yöntemleri

A. Direkt Basım (Direct Compression)

• En ekonomik
• API + eksipyan kuru karıştırma → basım
• Akış ve sıkıştırılabilirlik iyi olmalı
• Isıya hassas ilaçlar için uygun

B. Islak Granülasyon

1. Kuru karıştırma (API + eksipyanlar)
2. Bağlayıcı çözeltisi ekleme
3. Nemli granül oluşturma
4. Kurutma (akışkan yatak, tepsi)
5. Öğütme ve eleme
6. Yağlayıcı ekleme
7. Basım

Avantaj: İyi akış, homojen dağılım. Dezavantaj: Isı + nem — hassas ilaçlar için uygun değil.

C. Kuru Granülasyon (Slugging/Roller Compaction)

• Nemsiz, ısısız
• Nem duyarlı ilaçlar için ideal
• Kaplamalı tablet oluşturma + öğütme → küçük granüller

Tablet Tipleri

• Standart Tabletler: Oral yutma
• Kaplı Tabletler: Film (HPMC), şeker, enterik kaplama
• Çiğneme Tabletleri: Pediatrik
• Efervesan: Sitrik asit + sodyum bikarbonat → suda eritilir
• Dilaltı (Sublingual): Nitrogliserin — ilk geçiş bypass
• Ağızda Dağılan (ODT): Geriatrik, yutma zorluğu
• Modifiye Salımlı: Uzatılmış salan (ER), kontrollü salım, pulsatil
• Enterik Kaplamalı: Midede çözünmez, ince bağırsakta (aspirin, omeprazol)

Tablet Testleri (Farmakope)

• Ağırlık varyasyonu (%95-105)
• İçerik uniformitesi
• Sertlik (4-10 kp tipik)
• Friabilite (% 1'den az)
• Disintegrasyon süresi (normal 15 dk, enterik 2 saat mide asidinde)
• Dissolüsyon (USP Paddle, Basket, Flow-through)

2. Kapsüller

Sert Jelatin Kapsüller

• Jelatin + gliserol kabuk
• Toz, granül veya pellet dolgu
• Boyut: 000 (en büyük) → 5 (en küçük)
• Tabletten daha pahalı ama ilaç kötü tadını maskeler

Yumuşak Jelatin Kapsüller (Softgel)

• Sıvı/yağ dolgu (A, D, E, K vitaminleri, omega-3)
• İlaç çözünmüş form — daha iyi absorpsiyon
• Üretim karmaşık (rotary die proces)

HPMC (Vejetaryen) Kapsüller

• Jelatin alternatifi (bitki bazlı)
• Religi/vejetaryen kısıtlamalar

Sıvı Dozaj Formları

1. Solüsyonlar (Çözeltiler)

• İlaç tamamen çözünmüş — homojen
• Avantaj: Hızlı absorpsiyon, dozlama kolay
• Dezavantaj: Stabilite düşük, taşıma zor
• Şurup (şekerli), eliksir (alkollü), tentür (alkol-su)

2. Süspansiyonlar

• Katı partiküller sıvıda dağılmış (çözünmemiş)
• Çalkalanma gerekli
• Suda çözünmeyen ilaçlar için
• Örnek: Amoksisilin süspansiyon (pediatri)
• Viskozite artırıcılar: Karmellose, guar gum
• Yüzey aktif: Tween 80

3. Emülsiyonlar

• İki çözülmeyen sıvı (yağ + su) karışımı
• O/W (yağ-su): Kremler, sütler
• W/O (su-yağ): Cold cream, bazı merhemler
• Emülgatör gerekli (lesitin, gliseril monostearat)

Yarı-Katı Dozaj Formları

1. Merhemler (Ointments)

• Yağlı baz (vazelin, petrolatum)
• Su geçirmez, uzun temas süresi
• Kronik deri hastalıkları

2. Kremler (Creams)

• O/W veya W/O emülsiyon
• Daha hafif doku, yıkanabilir
• Yaygın kullanım

3. Jeller (Gels)

• Hidrofilik polimer ağı (karbomer, HPMC)
• Berrak, hızlı emilim
• Örnek: Dikofenak jel

4. Pastalar (Pastes)

• Yüksek katı partikül içerikli (%50+)
• Çinko oksit pastası

Parenteral Dozaj Formları (Enjektabl)

Steril Üretim Zorunlulukları

• Temiz oda Sınıf A (laminer akış)
• Aseptik teknik
• Sterilite testi
• Endotoksin testi (LAL)
• Partikül kontrolü

Uygulama Yolları

• IV (İntravenöz): Dolaşıma doğrudan; %100 biyoyararlanım
• IM (İntramüsküler): Kas; yavaş absorpsiyon
• SC (Subkütan): Cilt altı; insülin, heparin
• Intrakaranyal, intraspinal, intraartiküler: Özel

Enjektabl Formülasyon Türleri

• Solüsyon: Hazır IV infüzyon (glukoz, salin, antibiyotik)
• Süspansiyon: IM depot (penisilin prokain, kortikosteroid)
• Emülsiyon: Yağ bazlı ilaçlar (propofol, parenteral nütrisyon)
• Liyofilize (dondurulmuş kurutma): Stabilite için; uygulama öncesi sulandırma (monoklonal antikorlar, aşılar)
• Depot formülasyonlar: Uzun salan IM (antipsikotik depot, goserelin)

İnhaler Dozaj Formları

• MDI (Metered Dose Inhaler): Basınçlı kanister (salbutamol)
• DPI (Dry Powder Inhaler): Toz formu (formoterol, budezonid)
• Nebülizör: Sıvı → aerosol (pediatri, yoğun bakım)
• Soft mist inhaler (Respimat): Tiotropium

Kontrollü Salım Sistemleri

Matriks Sistemler

• İlaç polimer içine dağılmış
• Salım difüzyon veya erozyon ile
• HPMC matriksi yaygın

Rezervuar Sistemler

• İlaç rezervi + kontrol membranı
• Zero-order salım mümkün
• Sadık salımlı stentler

Ozmotik Sistemler (OROS)

• Yarı-geçirgen membran + ozmotik çekirdek
• Su girişi → içerik ilaç deliği
• Nifedipin XL (OROS tablet)

Transdermal Sistemler (TTS)

• Deriden sistemik emilim
• Fentanil, nikotin, kontraseptif
• İlk geçiş bypass

İmplant Sistemler

• Uzun etkili (ay-yıl)
• Goserelin (Zoladex) — prostat kanseri
• Etonogestrel (Implanon) — kontraseptif

Yeni Nesil Dozaj Formları

Nanopartiküler Sistemler

• Lipozomal (Doxil, Ambisome)
• PLGA nanopartikül
• Solid Lipid Nanoparticles (SLN)
• Hedefli ilaç taşıma

mRNA Aşılar

• mRNA + lipid nanoparticle (LNP)
• BioNTech/Pfizer, Moderna (COVID-19)
• Soğuk zincir zorunlu

3D Baskı İlaç

• Spritam (FDA 2015) — ilk 3D baskı ilaç
• Kişiselleştirilmiş pediatrik dozlar
• Hızlı dağılım, özel geometri

Dozaj Formu Seçim Kriterleri

• Etken madde özellikleri (çözünürlük, stabilite)
• Hedef uygulama yolu
• Hedef hasta grubu (pediatri, geriatri, yatalak)
• Uyum (günde 1 doz vs 4 doz)
• Üretim maliyeti
• Ambalaj ve taşıma
• Terapötik etki hızı (akut vs kronik)

EUS Soru Tipleri

• "Enterik kaplama amacı?" → Midede çözünmez, ince bağırsakta
• "Dissolüsyon testi hangi form?" → Tablet, kapsül (oral)
• "Magnezyum stearat fonksiyonu?" → Yağlayıcı (lubricant)
• "Liyofilize ürün neden?" → Stabilite, uzun raf ömrü
• "Transdermal avantajı?" → İlk geçiş bypass
• "O/W emülsiyon örneği?" → Krem, süt losyonu
• "3D baskı ile onaylı ilaç?" → Spritam

Kaynak ve Referanslar

• Remington's The Science and Practice of Pharmacy, 23. Baskı
• Aulton's Pharmaceutics, 6. Baskı
• Türkiye Farmakopesi — Dozaj Formları Monograflar
• USP General Chapters <1151> Pharmaceutical Dosage Forms

Bu içerik EUS sınav hazırlığı amaçlı akademik rehberdir. Son güncelleme: 19 Nisan 2026.

Kaynaklar

• ÖSYM — resmî duyurular ve kılavuzlar
• ÖSYM Sınav ve Sonuç Açıklama Takvimi
• ÖSYM Aday İşlemleri Sistemi (AİS)