Antineoplastik ilaçlar (kemoterapi) kanser tedavisinin temel ilaç grubudur. Klasik sitotoksik ajanlardan modern hedef tedavilere, immünoterapiden CAR-T hücre tedavilerine kadar geniş spektrumu kapsar. Klinik eczacılığın onkoloji alanında kritik rol oynar — doz hesaplamaları (BSA/kg), toksisite yönetimi, ilaç etkileşimleri, sitotoksik hazırlama. Bu rehber EUS perspektifiyle antineoplastik farmakolojinin sistematik analizini sunar.
Antineoplastik İlaç Sınıflandırması
1. Alkilleyici Ajanlar
DNA'ya alkil grubu ekleyerek çapraz bağ oluşturur — DNA replikasyonunu önler. Hücre siklusuna bağımlı değil (faz-non-spesifik).
Azot Hardaları
- Siklofosfamid — prodrug (CYP2B6 aktivasyonu → fosforamid mustard + acrolein)
- Kullanım: Lenfoma, meme kanseri, otoimmün (SLE, vaskülit)
- Yan etki: Hemorajik sistit (acrolein) → MESNA koruyucu verilir
- İkincil kanser riski (AML)
- İfosfamid — siklofosfamide benzer, MESNA zorunlu
- Mekloretamin — Hodgkin lenfoma (MOPP protokolü)
- Klorambusil — KLL, lenfoma
- Melfalan — multipl miyelom
Nitrozüreler
- Karmustin (BCNU), lomustin (CCNU) — BBB geçer, glioblastoma
Platin Analogları
- Sisplatin — testis, over, mesane, baş-boyun kanseri
- Yan etkiler: Nefrotoksisite (hidrasyon zorunlu), ototoksisite, nöropati, şiddetli bulantı-kusma (5-HT3 antagonisti profilaksi)
- Karboplatin — daha az nefrotoksik, miyelosupresyon belirgin
- Oksaliplatin — kolorektal (FOLFOX), nöropati (soğuğa duyarlı)
Diğer
- Busulfan — KML, kök hücre transplant öncesi; pulmoner fibroz
- Temozolomid — oral, glioblastoma (Stupp protokolü)
- Dakarbazin — melanom, sarkom (ABVD Hodgkin)
2. Antimetabolitler
DNA/RNA sentezini bozar — hücre siklusu S fazına özgü.
Folat Antagonisti
- Metotreksat (MTX) — dihidrofolat redüktaz (DHFR) inhibisyonu
- Kullanım: ALL, meme kanseri, RA, psoriasis, ektopik gebelik, MS
- Yüksek doz + folinik asit (leucovorin) kurtarma — toksisiteyi azaltır
- Yan etki: Miyelosupresyon, mukozit, hepatotoksisite, pnömonit
- Etkileşim: NSAID + MTX → renal atılım ↓ → toksisite ↑
- Gebelikte kontrendike (teratojen)
- Pemetreksed — mezotelyoma, akciğer kanseri
Pirimidin Analoğu
- 5-Florourasil (5-FU) — timidilat sentaz inhibitörü
- Kolorektal, baş-boyun, meme kanseri
- Leucovorin ile güçlendirilir
- Yan etkiler: Mukozit, diyare, el-ayak sendromu, kardiyotoksisite
- DPD eksikliği (farmakogenetik): 5-FU toksisitesi ciddi artar — genetik tarama öneriliyor
- Kapesitabin — oral 5-FU prodrug
- Gemsitabin — pankreas, akciğer
- Citarabin (Ara-C) — AML (indüksiyon)
Pürin Analoğu
- Merkaptopürin (6-MP) — ALL idame
- Tiyoguanin, fludarabin (KLL)
- Azatiyoprin (6-MP prodrug) — immünosupresyon
- TPMT polimorfizm: Poor metabolizer'larda 6-MP/azatiyoprin toksisite ↑
3. Antitümör Antibiyotikler
- Doksorubisin (Adriyamisin), Daunorubisin — Topoizomeraz II inhibisyonu + serbest radikal
- Yaygın kullanım: Meme, lenfoma, lösemi, sarkom
- Kardiyotoksisite (kümülatif doz bağımlı — > 550 mg/m²)
- Koruyucu: Deksrazoksan (Fe2+ şelasyon)
- Yan etki: Alopesi, miyelosupresyon, kırmızı idrar, mukozit
- Bleomisin — Hodgkin (ABVD); pulmoner fibroz (kümülatif, oksijene dikkat)
- Mitomisin C — mesane kanseri intravezikal; HUS riski
- Aktinomisin D (Daktinomisin) — pediatrik tümörler (Wilms)
4. Mikrotübül Ajanları
Vinca Alkaloidleri
- Vinkristin — tübülin polimerizasyon inhibisyonu; ALL, lenfoma
- KRİTİK: Vinkristin intratekal VERİLMEZ (ölümcül). Sadece IV.
- Yan etki: Nöropati (periferik), konstipasyon, SIADH
- Miyelosupresyon MİNİMAL (vinblastine'den farkı!)
- Vinblastin — Hodgkin (ABVD), germ cell; miyelosupresyon belirgin
- Vinorelbin — akciğer, meme
Taksanlar
- Paklitaksel (Taxol) — mikrotübül stabilize eder (polimerizasyon ↑)
- Meme, over, akciğer, Kaposi
- Premedikasyon (kortikosteroid, antihistaminik) zorunlu — anafilaksi
- Yan etkiler: Nöropati, miyelosupresyon, alopesi
- Dosetaksel — meme, prostat, akciğer
- Nab-paklitaksel (Abraxane) — albumin nanopartikül, premedikasyon yok
5. Topoizomeraz İnhibitörleri
- İrinotekan (topoisomeraz I) — kolorektal (FOLFIRI); diyare, UGT1A1 polimorfizm toksisite ↑
- Topotekan (topoisomeraz I) — over, akciğer
- Etoposid (topoisomeraz II) — testis, akciğer; ikincil AML
6. Hormon Tedavileri
Meme Kanseri
- Tamoksifen — SERM (östrojen reseptör antagonist meme, agonist uterus); endometrial kanser, VTE
- Aromataz İnhibitörleri: Anastrozol, letrozol, eksemestan — postmenopoz meme kanseri; osteoporoz
- Fulvestrant — selektif östrojen reseptör degrader (SERD)
- CDK 4/6 inhibitörleri: palbosiklib, ribosiklib, abemasiklib
Prostat Kanseri
- GnRH agonistleri: Leuprolid, goserelin — başlangıçta flare (antiandrojen ile önle)
- GnRH antagonisti: Degareliks — hızlı testosteron düşüşü
- Antiandrojenler: Flutamid, bikalutamid, enzalutamid, apalutamid
- Abirateron — CYP17 inhibitörü
7. Hedef Tedaviler
Tirosin Kinaz İnhibitörleri (TKİ — "-inib")
- İmatinib (Gleevec) — BCR-ABL; KML devrim (Ph+ kromozom)
- Nilotinib, dasatinib — 2. nesil KML
- Erlotinib, gefitinib, osimertinib — EGFR (akciğer kanseri)
- Krizotinib, alektinib — ALK (akciğer kanseri)
- Sorafenib, sunitinib — VEGF (böbrek, karaciğer)
- İbrutinib — BTK (KLL, mantle cell)
- Palbosiklib — CDK 4/6 (meme)
- Trametinib, dabrafenib — BRAF/MEK (melanom)
Monoklonal Antikorlar ("-mab")
- Rituksimab — CD20 (B hücreli lenfoma, RA)
- Trastuzumab (Herceptin) — HER2 (meme); kardiyotoksik (ekokardiyografi)
- Bevasizumab (Avastin) — VEGF; hipertansiyon, kanama, yara iyileşme bozukluğu
- Cetuksimab, panitumumab — EGFR; KRAS wild-type gerekli
İmmün Kontrol Noktası İnhibitörleri (CPI)
- Anti-PD-1: Nivolumab, pembrolizumab — melanom, NSCLC, böbrek
- Anti-PD-L1: Atezolizumab, durvalumab
- Anti-CTLA-4: Ipilimumab — melanom
- Yan etki: İmmün ilişkili advers olaylar (pneumonitis, kolit, hepatit, endokrinopati)
CAR-T Hücre Tedavileri
- Tisagenlecleucel, aksikabtagen ciloleucel — CD19 (B-ALL, DLBCL)
- Yan etkiler: Sitokin salım sendromu (CRS), nörotoksisite
Kemoterapi Yan Etki Yönetimi
Bulantı-Kusma (CINV)
- 5-HT3 antagonistleri: Ondansetron, granisetron — akut
- NK1 antagonistleri: Aprepitant — geciken
- Glukokortikoid: Deksametazon
- Yüksek emetojenik (sisplatin): üçlü kombinasyon
Miyelosupresyon
- Nötropeni → G-CSF (filgrastim, pegfilgrastim)
- Anemi → eritropoetin (ESA)
- Trombositopeni → trombosit transfüzyonu, romiplostim
Mukozit
- Oral hijyen, ağız gargara
- Palifermin (keratinosit büyüme faktörü)
Tümör Lizis Sendromu (TLS)
- Hızlı tümör yıkımı → hiperürisemi, hiperkalemi, hiperfosfatemi, hipokalsemi, akut renal yetmezlik
- Önlem: Hidrasyon + allopurinol (hiperürisemi); rasburikaz (ciddi)
Sitotoksik Hazırlama — Eczacı Rolü
- Biyolojik güvenlik kabini (Class II BSC)
- Kişisel koruyucu ekipman (PPE): Maske, eldiven, önlük
- USP 800 standartları (tehlikeli ilaçların hazırlanması)
- Dökülme kiti, imha protokolleri
- Doz doğruluk kontrolü (BSA, AUC tabanlı)
EUS Soru Tipleri
- "Siklofosfamid + MESNA neden?" → Hemorajik sistit koruma
- "Doksorubisin kümülatif toksisitesi?" → Kardiyotoksisite
- "MTX kurtarma ilacı?" → Folinik asit (leucovorin)
- "Vinkristin en önemli güvenlik kuralı?" → Asla intratekal değil
- "Trastuzumab hedefi?" → HER2
- "İmatinib hedefi?" → BCR-ABL (KML)
- "Sisplatin kritik yan etki?" → Nefrotoksisite
- "İrinotekan + UGT1A1?" → Farmakogenetik, toksisite ↑
Kaynak ve Referanslar
- Goodman & Gilman's 14. Baskı, Bölüm 62-66
- Katzung's 16. Baskı, Bölüm 54-55
- NCCN (National Comprehensive Cancer Network) Guidelines
- USP 800 — Hazardous Drugs Handling
EUS Onkoloji Farmakoloji Premium Koçluk
Bu içerik EUS sınav hazırlığı amaçlı akademik rehberdir. Klinik onkoloji tedavisi için kullanılamaz. Son güncelleme: 18 Nisan 2026.
Kaynaklar
#antineoplastik#kemoterapi#onkoloji#farmakoloji#EUS#hedef terapi#immünoterapi
Paylaş: