AGS EB Konusu: EB+TMES Hub
Tek Cümlede
Güdülenme (motivasyon) davranışı başlatan + yönlendiren + sürdüren iç güçtür. İçsel (öğrenmenin kendisi) ile dışsal (ödül/ceza) ayrımı + Weiner atfetme + Deci-Ryan öz-belirleme (SDT) ana kuramlardır.
İçsel vs Dışsal Motivasyon
| Boyut | İçsel | Dışsal |
|---|---|---|
| Kaynak | Faaliyetin kendisi (merak, zevk) | Dış ödül/ceza (not, övgü) |
| Kalıcılık | Yüksek (uzun vade) | Düşük (ödül kalkınca biter) |
| Örnek | Merak ettiği için kitap okuma | Yüksek not için çalışma |
Önemli: Aşırı dışsal ödül içsel motivasyonu zedeleyebilir (overjustification effect). Öğrenci zaten sevdiği işi ödül için yapmaya başlayınca, ödül kalkınca ilgi kaybolur.
1. Weiner Atfetme (Atıf) Kuramı
Bernard Weiner — bireylerin başarı/başarısızlığın nedenini neye atfettiği motivasyonu belirler. 3 boyut:
| Boyut | Açıklama |
|---|---|
| Odak (Locus) | İçsel (yetenek, çaba) vs Dışsal (şans, görev zorluğu) |
| Kararlılık (Stability) | Kararlı (yetenek) vs Kararsız (çaba, şans) |
| Kontrol (Controllability) | Kontrol edilebilir (çaba) vs Edilemez (yetenek, şans) |
Atıf Örnekleri
- "Çalışmadım" (çaba): İçsel + kararsız + kontrol edilebilir → SAĞLIKLI (değiştirebilirim)
- "Yeteneksizim" (yetenek): İçsel + kararlı + kontrol edilemez → ZARARLI (öğrenilmiş çaresizlik)
- "Şanssızdım" (şans): Dışsal + kararsız + kontrol edilemez
- "Sınav çok zordu" (görev): Dışsal + değişken
Öğretmenlik: Öğrenciyi başarısızlığı "çaba"ya atfetmeye yönlendir ("Daha çok çalışırsan başarırsın") — yeteneğe değil.
2. Deci-Ryan Öz-Belirleme Kuramı (SDT)
Edward Deci + Richard Ryan — içsel motivasyon 3 temel psikolojik ihtiyacın karşılanmasıyla artar:
- Özerklik (Autonomy): Kendi seçimi hissi
- Yetkinlik (Competence): Başarabilirlik hissi
- İlişkili Olma (Relatedness): Aidiyet, bağ
Öğretmenlik: Seçenek sun (özerklik) + ulaşılabilir hedef (yetkinlik) + destekleyici sınıf (ilişki).
3. McClelland Başarı Güdüsü
- Başarı ihtiyacı (nAch): Zorlu görevleri başarma arzusu
- Güç ihtiyacı (nPow): Etkileme, kontrol
- Bağlanma ihtiyacı (nAff): Sosyal ilişki
4. Beklenti-Değer Kuramı (Atkinson, Eccles)
Motivasyon = Başarı Beklentisi × Görevin Değeri
- Öğrenci hem başarabileceğine inanmalı (beklenti) hem görev önemli olmalı (değer)
- İkisinden biri sıfırsa motivasyon düşük
5. Hedef Yönelimi Kuramı
- Öğrenme/Ustalaşma hedefi: "Öğrenmek için" (sağlıklı)
- Performans hedefi: "İyi görünmek için" (kısmen sağlıksız)
- Ustalaşma hedefi olan öğrenciler zorluk karşısında daha dirençli
Öğrenilmiş Çaresizlik (Seligman)
Tekrarlanan başarısızlık + kontrol edememe → "Ne yaparsam yapayım değişmez" inancı. Pasiflik + motivasyon kaybı. Öğretmenlik: küçük başarılar + çaba atfı ile önle.
Öğretmenlik Motivasyon Stratejileri
- İçsel motivasyonu besle (merak uyandır)
- Aşırı ödül kullanma (içsel motivasyonu zedeler)
- Çaba atfını teşvik et ("Çalıştığın için başardın")
- Ulaşılabilir hedefler (yetkinlik)
- Seçenek sun (özerklik)
- Destekleyici sınıf (ilişki)
- Öğrenme hedefini vurgula (not değil)
- Öğrenilmiş çaresizliği önle (küçük başarı)
Tipik AGS Sorusu
Örnek: Bir öğretmen başarısız öğrenciye "Sen yeteneksizsin" yerine "Daha çok çalışmalısın" diyor. Bu Weiner'a göre hangi atfı destekler?
Cevap: Çaba atfı (içsel + kararsız + kontrol edilebilir) — sağlıklı + değiştirilebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
İçsel vs dışsal motivasyon?
İçsel: faaliyetin kendisi (merak). Dışsal: dış ödül/ceza. İçsel daha kalıcı.
Weiner atfetme 3 boyut?
Odak (içsel-dışsal), Kararlılık (kararlı-kararsız), Kontrol (edilebilir-edilemez).
SDT 3 ihtiyaç?
Özerklik, Yetkinlik, İlişkili Olma (Deci-Ryan).
Öğrenilmiş çaresizlik?
Tekrarlanan başarısızlık → "ne yaparsam değişmez" inancı → pasiflik. Seligman.