Adrenerjik Reseptörler ve Agonist-Antagonistler: EUS Farmakoloji 2026

Adrenerjik Reseptörler: 5 Alt Tip

Reseptör	Lokasyon	G-Protein	Sinyal	Ana Etki
α1	Damar düz kası, üretra, iris (dilatör kas), prostat	Gq	PLC → IP3, DAG → Ca2+ ↑	Vazokonstriksiyon, midriyazis, üriner sfinkter kontraksiyonu
α2	Presinaptik nöronlar, pankreas β hücreleri, trombosit, SSS	Gi	AC inhibisyonu → cAMP ↓	Nörotransmitter salınımı ↓ (oto-inhibisyon), insülin salınımı ↓
β1	Kalp (miyokard, SA/AV nod), böbrek JG hücreleri, yağ dokusu	Gs	AC → cAMP ↑ → PKA	Kalp hızı ↑, kontraktilite ↑, renin salınımı ↑, lipoliz
β2	Bronş düz kası, damar düz kası, iskelet kası, karaciğer, uterus	Gs	AC → cAMP ↑ → PKA	Bronkodilatasyon, vazodilatasyon, glikojenoliz, uterin relaksasyon
β3	Yağ dokusu, mesane detrüsör kası	Gs	AC → cAMP ↑	Lipoliz, termojenez, mesane relaksasyonu

Endojen Katekolaminler: Afinite Profili

Hormon	α1	α2	β1	β2	β3
Epinefrin (Adrenalin)	+++	++	+++	+++	++
Norepinefrin (Noradrenalin)	+++	++	+++	+	+
Dopamin (düşük doz)	—	—	+	—	—
Dopamin (yüksek doz)	+++	—	+++	—	—

α-Adrenerjik Agonistler

Seçici α1 Agonistler

• Fenilefrin — burun dekonjestanı (oral/topikal), hipotansiyon tedavisi (IV)
• Metoksamin — supraventriküler taşikardi (artık nadir)
• Midodrin — ortostatik hipotansiyon
• Oksimetazolin — topikal burun dekonjestanı (rinit medikamentosa riski > 3 gün kullanımda)

Seçici α2 Agonistler

Merkezi etki — sempatik çıkışı azaltır, kan basıncı düşer:

• Klonidin — hipertansiyon, ADHD, opioid çekilme, tik bozukluğu; ani kesim → hipertansif kriz
• Metildopa — gebelik hipertansiyonunda tercih (FDA Kategori B)
• Guanfasin — ADHD (uzun etkili formu)
• Deksmedetomidin — yoğun bakım sedasyonu (IV)
• Tizanidin — kas spazmı
• Apraklonidin, brimonidin — topikal glokom tedavisi

Non-Selektif α Agonistler

• Epinefrin — anafilaksi (IM, ilk basamak!), kardiyak arrest (IV), astım akut atak, lokal anestezi ile birlikte (vazokonstriksiyon)
• Norepinefrin — septik şok, kardiyojenik şok (α1 vazokonstriksiyon + β1 inotropik)

α-Adrenerjik Antagonistler

Seçici α1 Antagonistler

"-azosin" son eki:

• Prazosin — hipertansiyon, PTSD kabusları
• Doksazosin — hipertansiyon, benign prostat hiperplazisi (BPH)
• Terazosin — hipertansiyon, BPH
• Tamsulosin — selektif α1A (prostat) — BPH'da düşük CV yan etki
• Silodosin, alfuzosin — BPH odaklı

İlk doz etkisi (first-dose phenomenon): İlk alımda ortostatik hipotansiyon/senkop. Yatarken akşam düşük dozla başlanır.

Non-Selektif α Antagonistler

• Fenoksibenzamin — kovalent, geri dönüşsüz; feokromositoma preoperatif
• Fentolamin — geri dönüşümlü; feokromositoma tanı testi, MAOI + tiramin krizi, ekstravazasyon (noradrenalin)

Önemli klinik kural: Feokromositomada önce α-bloker (fenoksibenzamin), sonra β-bloker verilir. Aksi → hipertansif kriz.

α2 Antagonistleri

• Mirtazapin — antidepresan (α2 blokajı NE ve 5-HT salınımını artırır)
• Yohimbin — ereksiyon disfonksiyonu (eski, artık nadir)

β-Adrenerjik Agonistler

Seçici β1 Agonistler

• Dobutamin — akut kalp yetmezliği, kardiyojenik şok (IV pozitif inotropik)

Seçici β2 Agonistler

Astım ve KOAH tedavisinin omurgası — bronkodilatasyon:

Kısa Etkili β2 Agonistler (SABA)

• Salbutamol (Albuterol), Levalbuterol, Terbutalin
• Akut astım atak — kurtarıcı inhaler (Ventolin)
• Etki başlangıcı 5 dk, süre 4-6 saat

Uzun Etkili β2 Agonistler (LABA)

• Formoterol, Salmeterol — astım/KOAH profilaktik (hızlı başlayan formoterol ek tercih)
• Indakaterol, Vilanterol, Olodaterol — KOAH
• LABA tek başına astımda KULLANILMAZ — mutlaka inhale kortikosteroid (ICS) ile kombinasyon

Uterin Relaksan (Tokolitik)

• Ritodrin, Terbutalin — erken doğum tehdidi (artık sınırlı kullanım)

β3 Agonistler

• Mirabegron, Vibegron — aşırı aktif mesane (OAB)

Non-Selektif β Agonistler

• İzoproterenol (İsoprenalin) — bradikardi, AV blok (nadiren)

β-Adrenerjik Antagonistler (β-Blokerler)

Detaylı bilgi için ayrı rehberimiz mevcuttur: β-Blokerler Tam Rehberi

Özet: Propranolol, metoprolol, atenolol, bisoprolol, karvedilol, nebivolol, esmolol

Sinyal İletim Yolları — Moleküler Farmakoloji

Gs Yolağı (β1, β2, β3, D1, H2, V2)

1. Agonist reseptöre bağlanır → konformasyon değişikliği
2. Gs proteinin α-subuniti → GTP'ye bağlanır → aktif
3. Adenilat siklaz (AC) aktivasyonu
4. ATP → cAMP ↑
5. cAMP → PKA aktivasyonu → hedef proteinlerin fosforilasyonu

Gi Yolağı (α2, D2, M2, H3)

1. Agonist reseptöre bağlanır
2. Gi proteini → AC inhibisyonu
3. cAMP ↓
4. Nörotransmitter salınım azalması, hücre aktivitesi düşüşü

Gq Yolağı (α1, M1, M3, H1, V1)

1. Agonist reseptöre bağlanır
2. Fosfolipaz C (PLC) aktivasyonu
3. PIP2 → IP3 + DAG
4. IP3 → endoplazmik retikulumdan Ca2+ salınımı
5. DAG → PKC aktivasyonu
6. Düz kas kontraksiyonu, sekresyon, proliferasyon

Klinik Endikasyonlar Özeti

Endikasyon	Reseptör	İlaç
Anafilaksi	α1+β1+β2 (epinefrin)	Epinefrin IM
Septik Şok	α1+β1	Norepinefrin
Kardiyojenik Şok	β1	Dobutamin
Astım Akut	β2	Salbutamol
Astım Kronik	β2 + ICS	Formoterol/Salmeterol + budezonid
Hipertansiyon (Gebelik)	α2 santral	Metildopa
BPH	α1A	Tamsulosin
Feokromositoma Preoperatif	α (non-sel)	Fenoksibenzamin
Ortostatik Hipotansiyon	α1	Midodrin
ADHD	α2A	Klonidin, Guanfasin
Glokom	α2/β	Brimonidin, Timolol
Aşırı Aktif Mesane	β3	Mirabegron

EUS Soru Tipleri

• "α1 reseptörün sinyal yolu?" → Gq → IP3/DAG → Ca2+ ↑
• "Feokromositomada ilk verilen ilaç?" → Fenoksibenzamin (α-bloker)
• "Astım SABA örneği?" → Salbutamol (albuterol)
• "LABA neden tek başına astımda verilmez?" → Mortaliteyi artırır; ICS ile kombin zorunlu
• "Gebelikte tercih edilen antihipertansif?" → Metildopa
• "BPH'da selektif α1A?" → Tamsulosin

Kaynak ve Referanslar

• Goodman & Gilman's 14. Baskı, Bölüm 8-12
• Katzung's 16. Baskı, Bölüm 9-10
• Kayaalp — Otonom Sinir Sistemi Farmakolojisi
• GINA (Global Initiative for Asthma) Guidelines 2024
• GOLD (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease) 2024

Bu içerik EUS sınav hazırlığı amaçlı akademik rehberdir. Klinik tedavi için kullanılamaz. Son güncelleme: 18 Nisan 2026.

Kaynaklar

• ÖSYM — resmî duyurular ve kılavuzlar
• ÖSYM Sınav ve Sonuç Açıklama Takvimi
• ÖSYM Aday İşlemleri Sistemi (AİS)